Thomas Mann: Τόνιο Κρέγκερ, Εκδόσεις Μεταίχμιο

από τη Θέμιδα Παναγιωτοπούλου

Ολοκαίνουργιο από τις εκδόσεις Μεταίχμιο κυκλοφορεί από τον Ιανουάριο του 2026 το βιβλίο ''Τόνιο Κρέγκερ'' του συγγραφικού θρύλου Thomas Mann. Η μετάφραση και το επίμετρο, εξαιρετικά επιμελημένα και τα δύο, ανήκουν στην Έμη Βαικούση.

Ο Τόνιο Κρέγκερ είναι κατά κάποιον τρόπο συνέχεια του μυθιστορήματος Μπούντεμπροκ, που ο συγγραφέας είχε γράψει λίγο νωρίτερα. Θα μιλήσουμε όμως για τους Μπούντεμπροκ εκτενώς. Εκείνο που έχει σημασία να κρατήσουμε στο μυαλό, είναι ότι ενώ στο πολυσέλιδο μυθιστόρημα των Μπούντενμπροκ ο συγγραφέας διακατέχεται από το άγχος του ερασιτεχνισμού που προδίδει την αληθινή πνευματική φύση, στον Τόνιο Κρέγκερ δηλώνει ρητά την αποστροφή του για τον ερασιτεχνισμό, την αναπόδραστη πνευματική οδό την οποία είναι ταγμένος να ακολουθεί ως απόρροια της αστικής του καταγωγής, αλλά και την αστείρευτη αγάπη του απέναντι στα απλά και αυταπόδεικτα καθημερινά 'θαύματα'.

Ο Thomas Mann, μέσα από μια βαθιά εξομολογητική διάθεση, μας κάνει κοινωνούς του έρωτα του Τόνιο Κρέγκερ (που θα μπορούσε άνετα να είναι το alter ego του ιδίου), για την Ίνγκε και τον Χανς. Πρόκειται για δύο ξανθούς, με γαλανά μάτια νέους, που στη σκέψη του συγγραφέα, συμβολίζουν την αγνή ομορφιά και τον λειτουργικό καθημερινό βίο. Αυτά δηλαδή που και ο Κρέγκερ θα ήθελε να απολαμβάνει αν μπορούσε να ξεκινήσει από την αρχή...

...''Να 'μουν κι εγώ σαν εσένα! Να μπορούσα να ξαναρχίσω, να μεγαλώνω όπως εσύ - ακέραιος, χαρούμενος και απλός, φυσιολογικός, συμφιλιωμένος με τον Θεό και τον κόσμο. Να μ'αγαπούν οι ανέμελοι άνθρωποι, οι ευτυχισμένοι...''

Μέσω των ομοφυλοφιλικών αισθημάτων του Κρέγκερ για τον Χανς, θα μπορούσαμε να κάνουμε έναν παραλληλισμό με τον Thomas Mann και την αγάπη που είχε για τον Πάουλ Έρενμπεργκ, όπως αντίστοιχα και για την Ίνγκε που θα μπορούσε να συμβολίζει τη σύζυγο του συγγραφέα Κάτια Πρίνγκσχαιμ, από την οποία είχε γοητευτεί. Ωστόσο, η ανάλυση των αισθημάτων που νιώθει ο Τόνιο Κρέγκερ για τον Χανς και την Ίνγκε, δεδομένου ότι νιώθει τοποθετημένος στο περιθώριο του καθημερινού βίου, δακτυλοδεικτούμενος από τον κόσμο των ''φυσιολογικών'' ''υγιών'' ανθρώπων, μας παραπέμπει περισσότερο σε υπαρξιακά ζητήματα, παρά σε ερωτικό πόθο. Με άλλα λόγια, ο Κρέγκερ, έχει λατρέψει δύο πλάσματα που ενσαρκώνουν την επιτομή της απλής και μη πνευματικά σύνθετης ζωής, που συμβολίζουν μέσα από την υγιή και όμορφη κορμοστασιά τους την απλότητα και την ανεπιτήδευτη αγνότητα.

Βρίσκω έξοχο τον παραλληλισμό της μεταφράστριας στο επίμετρό της, όπου μέσα από ένα απόσπασμα του βιβλίου, πραγματοποιεί ένα οξυδερκές σχόλιο για όλους αυτούς τους ανθρώπους των γραμμάτων, που η η εποχή μας έχει την τάση να διογκώνει την αξία τους, και που ενώ με αληθινούς όρους θα συγκαταλέγονταν στους ερασιτέχνες, επιθυμούν να μετέχουν σε αυτό που αντιλαμβάνονται ως ''λέσχη των εκλεκτών''. Παραθέτω το σχετικό απόσπασμα, που γέννησε αυτόν τον παραλληλισμό:

...''Το βασίλειο της τέχνης αβγαταίνει, εκείνο της υγείας και της αθωότητας φθίνει στον κόσμο αυτόν. Αυτό το λίγο λοιπόν που απομένει, ας το διαφυλάξουμε σαν τα μάτια μας. Κι αυτούς που τους αρέσει να ξεφυλλίζουν βιβλία με φωτογραφίες αλόγων δεν συντρέχει κανένας λόγος να θέλουμε να τους στρέψουμε ντε και καλά στην ποίηση!''

Ο Κάφκα αλλά και ο φιλόσοφος Γκέοργκ Λούκατς δέχθηκαν επιρροές στα νεανικά τους χρόνια, από τον Thomas Mann.

Σύμφωνα με τον συγγραφέα και αρθρογράφο Μαρσέλ Ράιχ Ρανίτσκι, ο Τόνιο Κρέγκερ, έγινε το αγαπημένο ποιητικό εγχειρίδιο όλων εκείνων που η θέση τους βρίσκεται μέσα ή ανάμεσα σε δύο κόσμους, όσων δεν μπόρεσαν να βολευτούν πουθενά, όσων δε μπορούν να τα βγάλουν πέρα με τις ανάρμοστες όψεις της ύπαρξής τους. Είναι η Βίβλος των απάτριδων, οι οποίοι βρήκαν εντέλει ένα άσυλο, ίσως και μια πατρίδα-που δεν είναι και η χειρότερη: τη Λογοτεχνία.

...''Το να είστε μπλαζέ, να βλέπετε τον κόσμο αδιάφορα, αφ'υψηλού, να κρατάτε απέναντι στα πράγματα την ειρωνική εκείνη στάση που φέρνει η κόπωση απέναντι στην αλήθεια, σε κάθε αλήθεια, πράγματι, τίποτα στον κόσμο τούτο δεν αποπνέει μεγαλύτερη απελπισία από τη σιωπή που επικρατεί σ'εναν κύκλο πνευματικών ανθρώπων που έχουν δει τα πάντα. Για τέτοιες παλιές καραβάνες κάθε γνώση είναι γνώριμη, τετριμμένη βαρετή. Κι αν διατυπώσετε με νεανικό ενθουσιασμό μια αλήθεια που σας κάνει περήφανο, θα σας απαντήσουν στην κοινότοπη ανακάλυψή σας μ'ένα κοφτό φύσημα της μύτης που σημαίνει: ''ναι προφανώς''.

...''Συμβαίνει ξέρετε καμιά φορά να βρεθώ κάπου ως ομιλητής, κι εκεί, απ'το βήμα, συλλαμβάνω τον εαυτό μου να παρατηρεί τους ανθρωπους που έχουν έρθει να με ακούσουν. Να ρίχνω λοξές ματιές στο αρκοατήριο, προσπαθώντας να απαντήσω σ'ενα ερώτημα που βγαίνει βαθιά απ'την καρδιά μου: ποιος απ'όλους εδώ ήρθε για μένα, ποιού οι έπαινοι, οι ευχαριστίες με αγγίζουν πραγματικά, ποιος είναι αυτός που μέσω της τέχνης μου νιώθω έναν ιδεώδη δεσμό μαζί του...Ε λοιπόν, αυτό το πράγμα που αναζητώ δεν το βρίσκω, Λιζαβέτα. Βλέπω αντίθετα, μια κοινότητα, ένα ποίμνιο, κάτι που θυμίζει μάλλον σύναξη των πρώτων χριστιανών, ανθρώπους που πάντα σκοντάφτουν και πέφτουν - καταλαβαίνετε τί εννοώ, ανθρώπους που βλέπουν την ποίηση σαν μια γλυκιά εκδίκηση απέναντι στη ζωή, ανθρώπους πάντα πονεμένους, πάντα με μια νοσταλγία στην ψυχή, ανθρώπους απόκληρους της ζωής, και ποτέ κανέναν από τους άλλους, του γαλανομάτηδες, Λιζαβέτα, που το πνεύμα απλώς δεν το έχουν ανάγκη...''

Όποτε διαβάζω Thomas Mann, αισθάνομαι ότι ο συγγραφέας μας απευθύνει τις σκέψεις του σαν να βρίσκεται εγκλωβισμένος σε ένα μέρος από το οποίο δε μπορεί να δραπετεύσει. Το μέρος αυτό, δεν είναι άλλο από τον μοναχικό πνευματικό κόσμο, στον οποίο κατοικεί και μπορεί να ρίχνει μόνο το βλέμμα του στους εύθυμους και ζωντανούς ανθρώπους που ζουν απλά και χαίρονται τη ζωή, ακριβώς όπως ο Τόνιο Κρέγκερ κοιτάζει πίσω από τη τζαμαρία της αίθουσας χορού τον Χάνς και την Ίνγκε. Η αίσθησή μου αυτή δεν είναι τυχαία. Στο ''Θάνατος στη Βενετία'', ο Thomas Mann είχε πει: Η μοναξιά παράγει το αυθεντικό, το τολμηρά και ιδιόρρυθμα ωραίο, το ποίημα. Η μοναξιά όμως παράγει και το άσχημο, το δυσανάλογο, το παράλογο και το ανεπίτρεπτο.'' Μοναχικός ζούσε και ο θρυλικός χαρακτήρας του Mann στο Μαγικό Βουνό, ο Χάνς Κάστορπ. Στη μοναξιά ζουν βουτηγμένοι και οι περισσότεροι ήρωές του...