Tayeb Salih: Η Εποχή της Μετανάστευσης στον Βορρά, Εκδόσεις Κάλλιστος

από τη Θέμιδα Παναγιωτοπούλου

Ο Tayeb Salih υπήρξε Σουδανός συγγραφέας που το όνομά του ταυτίστηκε με τη μετα-αποικιακή θεωρία της λογοτεχνίας. Γεννημένος το 1929 στο βόρειο Σουδάν, σπούδασε στο Χαρτούμ και στο Λονδίνο όπου έμεινε για πάρα πολλά χρόνια. Το  ''Η Εποχή της Μετανάστευσης στον Βορρά'', που θα μπορούσε σημειολογικά να παραπέμπει σε μια αντίστροφη ροή μετανάστευσης αυτή τη φορά των αποικιοκρατούμενων λαών προς τις μητροπόλεις, δεν αποτελεί αμιγώς μυθιστόρημα. Μία δοκιμιακού, υπαρξιακού περιεχομένου έρευνα είναι πρόδηλη, παράλληλα με μυθιστορηματικά στοιχεία.

Ο συγγραφέας επανασυστήνει την αραβική λογοτεχνία, μέσα από μια νέα ισορροπία, στην οποία ο κεντρικός αφηγητής παραμένει ανώνυμος, αφηγούμενος τη ζωή του κεντρικού ήρωα, που έχει αρκετές ομοιότητες με τη δική του. To ''myse en abyme'', η τοποθέτηση στην άβυσσο, όπως ερμηνεύεται ο όρος, προήλθε από τον Γάλλο συγγραφέα Αντρέ Ζίντ, χρησιμοποιείται κατά κόρον στο έργο του Tayeb Salih. Πρόκειται για μια μορφή αυτοαναφορικότητας που χρησιμοποιείται εικαστικά και λογοτεχνικά για να προσθέσει βάθος και πολυπλοκότητα, καθώς μια εικόνα ή ιστορία εμπεριέχεται μέσα σε μια άλλη μεγαλύτερη από αυτήν. Δημιουργείται έτσι ένα καθρέφτισμα που λειτουργεί σαν καλειδοσκόπιο στο μυαλό των αναγνωστών. 

Ο Tayeb Salih, γνωρίζοντας τεράστια επιτυχία με το νομπελικού αναστήματος έργο του ''Η Εποχή της Μετανάστευσης στον Βορρά'', το οποίο έχει μεταφραστεί σε περισσότερες από τριάντα γλώσσες και μεταφράστηκε προσφάτως στα ελληνικά από τη μοναδικού ήθους και επιστημονικής κατάρτισης μεταφράστρια αραβικών Βίκυ Μπούτρη, που με τιμά η φιλία μας. Δεν είναι τυχαίο, ότι ο μεταφραστής ελληνικής λογοτεχνίας Δρ. Χάλεντ Ραούφ, την επαινεί μιλώντας για ένα αποτέλεσμα εξαιρετικά υψηλού επιπέδου που ανταποκρίνεται στις βασικές αρχές της λογοτεχνικής μετάφρασης, την αμεσότητα του λόγου και τη δημιουργία του ίδιου αισθητικού και συναισθηματικού αντίκτυπου με το πρωτότυπο έργο. 

Ο αφηγητής, ένας Σουδανός που επιστρέφει στη χώρα του μετά από σπουδές στην Ευρώπη, παραμένει σκοπίμως ανώνυμος, αφού με την αφήγησή του, επιθυμεί να ρίξει φως στην ιστορική, ψυχολογική και κοινωνιολογική διάσταση των συνεπειών της αποικιοκρατίας. Αυτό γίνεται εφικτό, μέσα από το ενδιαφέρον που δημιουργεί στον αφηγητή, ένας Σουδανός, ονόματι Μουσταφά, που επίσης επέστρεψε από μακροχρόνια παραμονή στο Λονδίνο. Ο αφηγητής, επιδιώκει με κάθε τρόπο να μάθει πράγματα για το σκοτεινό παρελθόν του Μουσταφά, ίσως σε μια προσπάθεια να κατανοήσει καλύτερα τις δικές του ψυχολογικές και κοινωνιολογικές προεκτάσεις. Το παρελθόν του Μουσταφά στην Ευρώπη αποδεικνύεται σκοτεινό και δραματικό. Δεν είναι τυχαίο, ότι σαγηνεύει τις γυναίκες του Βορρά, χρησιμοποιώντας την πεπατημένη οριενταλιστικών προσλήψεων του κόσμου. Η συνέπεια είναι η δημιουργία σχέσεων που οδηγούνται στον όλεθρο. Οι σχέσεις του Μουσταφά, είναι ένα καθρέφτισμα των σχέσεων αποικιοκράτη - αποικιοκρατούμενου. ¨Όταν ο οριενταλισμός γίνεται το μέσο της εγγύτητας του άλλου, η πτώση είναι βέβαιη και προδιαγεγραμμένη. 

Το τραγικό φινάλε του κεντρικού χαρακτήρα, οδηγεί τον αφηγητή στο δικό του φινάλε, όπου ουρλιάζει για βοήθεια. Βοήθεια προς τον ίδιο και τη χώρα του Σουδάν. Δεν είναι σαφές, σκοπίμως, παραμένει ανοιχτό για ερμηνεία από τους αναγώστες, το αν είναι αργά για βοήθεια, ή αν υπάρχει ακόμα καιρός...Ο αφηγητής, μέσα από όλο αυτό το ολέθριο αποτύπωμα της δύσης πάνω στο Σουδάν, σπαράζει για βοήθεια, ουρλιάζει να επιστρέψει πίσω στη ζωή, έστω κι αν είναι πια αργά...

...''Διδάσκουμε τους ανθρώπους για να ανοίξουμε το μυαλό τους και να ελευθερώσουμε τις κρυφές τους ικανότητες. Όμως, δεν μπορούμε να προβλέψουμε το αποτέλεσμα, δηλαδή την ελευθερία. Απελευθερώνουμε τα μυαλά από τις προκαταλήψεις και δίνουμε στον λαό τα κλειδιά του μέλλοντος, για να το διαχειριστεί κατά βούληση...''